In de brief die Filips II op 16 april 1561 schreef aan de generaal van de Jeronimietenorde, worden de redenen uiteengezet die hem aanzetten tot de bouw van het klooster: de erkenning van de overwinning van San Quintín, die plaatsvond op de dag van Sint-Laurens in 1557, en de wens om een mausoleum op te richten ter nagedachtenis aan zijn ouders en aan hemzelf, geplaatst onder de patronage van Sint-Laurens.
Het werk begon in 1563 met de architect Juan Bautista de Toledo, maar werd voortgezet door zijn leerling Juan de Herrera, vanaf 1567, het jaar van het overlijden van Juan Bautista de Toledo, tot 1584, het jaar waarin de bouw van het klooster werd voltooid. Deze architect hervormde het vorige project en creëerde een eigen stijl, genaamd herreriano, gekenmerkt door decoratieve soberheid en geometrische strengheid.
De hoofdfaçade, georiënteerd op het westen, heeft twee zijpoorten die overeenkomen met de ingang van de Alfonso XII-school en het Augustijnenklooster. In het midden van de façade, tussen zes Dorische zuilen, bevindt zich de hoofdingang van het gebouw, bekroond door een lichaam van Ionische zuilen, waarin het familiewapen van Filips II en een kolossaal standbeeld van Sint-Laurentius opvallen, gehouwen in graniet door Juan Bautista Monegro.
Binnenin vallen onder andere de Patio de Reyes, de Basiliek, de Bibliotheek, het Pantheon van de Koningen, het Pantheon van de Infantes, de Paleizen en de Kapittelzalen op.
In 1931 kreeg het klooster van San Lorenzo de El Escorial de status van Historisch-Artistiek Monument en in 1984 werd het door UNESCO erkend als Werelderfgoed.